गावाकडच्या दिवाळीचे अनोखे सांस्कृतिक अन् सामाजिक रंग

 रघुराय : भारतीय छायाचित्रणाचे महान कलाकार

भारतीय छायाचित्रणाच्या क्षेत्रात रघुराय (Raghu Rai) हे एक अजरामर नाव आहे. त्यांच्या कॅमेऱ्याने भारताच्या आत्म्याला, त्याच्या संघर्षांना, आशांना, वेदनांना आणि सौंदर्याला अनोख्या पद्धतीने टिपले. १८ डिसेंबर १९४२ रोजी ब्रिटिश भारतातील पंजाब प्रांतातील झांग (Jhang) या छोट्या गावात जन्मलेले रघुराय हे फक्त एक छायाचित्रकार नव्हते, तर ते काळाचे साक्षीदार, समाजाचे दर्पण आणि मानवी भावनांचे चित्रकार होते. त्यांचा जन्म पाकिस्तानात झाला असला तरी त्यांचे कार्य पूर्णतः भारतीय होते. दुर्दैवाने, आज २६ एप्रिल २०२६ रोजी वयाच्या ८३ व्या वर्षी दिल्लीत दीर्घ आजारानंतर (कॅन्सरसह) त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने भारतीय फोटो पत्रकारिता एक महान व्यक्तिमत्त्व गमावले आहे.

रघुरायांचे बालपण आणि प्रारंभिक जीवन विभाजनानंतरच्या भारतात घडले. ते चार भावंडांमध्ये सर्वात लहान होते. त्यांचे मोठे भाऊ शरमपाल चौधरी (एस. पॉल) हे स्वतः प्रसिद्ध छायाचित्रकार होते. १९६२ पासून त्यांच्या भावाकडून छायाचित्रण शिकण्यास सुरुवात केली. सुरुवातीला त्यांनी सिव्हिल इंजिनिअरिंगचे शिक्षण पूर्ण केले होते, पण नोकरीच्या शोधात असताना १९६५ मध्ये वयाच्या २३ व्या वर्षी त्यांनी छायाचित्रणाकडे वळले. एका छोट्या घटनेने त्यांचे जीवन बदलले – त्यांनी एका लहानशा गाढवाच्या पिल्लाचे छायाचित्र काढले आणि ते लंडनच्या ‘द टाइम्स’ मध्ये प्रसिद्ध झाले. यामुळे त्यांचा आत्मविश्वास वाढला आणि त्यांनी फोटोग्राफीला आपला व्यवसाय बनवण्याचा निर्णय घेतला.

१९६६ मध्ये रघुराय ‘द स्टेट्समन’ या प्रतिष्ठित वृत्तपत्रात मुख्य छायाचित्रकार म्हणून रुजू झाले. १९७६ पर्यंत त्यांनी येथे काम केले. या काळात त्यांनी दिल्लीतील राजकीय आणि सामाजिक घटनांचे प्रभावी चित्रण केले. १९६८ मध्ये ते आणि त्यांचे सहकारी सईद नकवी महर्षींच्या आश्रमात गेले, जिथे द बीटल्स आले होते. १९७६ नंतर ते कलकत्ता (आता कोलकाता) येथील ‘संडे’ या साप्ताहिकाचे पिक्चर एडिटर झाले (१९७७ ते १९८०). नंतर त्यांनी इंग्लंडमध्ये थॉमसन फेलोशिप पूर्ण केली आणि लंडनच्या ‘द टाइम्स’ साठी काम केले. १९८२ ते १९९१ या काळात ते ‘इंडिया टुडे’ या मासिकाचे पिक्चर एडिटर-व्हिज्युअलायझर-फोटोग्राफर होते. येथे त्यांनी सामाजिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक विषयांवर क्रांतिकारी फोटो निबंध तयार केले. 

रघुरायांच्या छायाचित्रणाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची ‘डिसिप्लिन’ आणि ‘माइंडफुलनेस’. ते फक्त घटना टिपत नव्हते, तर त्या घटनांमागील मानवी भावना, वेदना, संघर्ष आणि आशा व्यक्त करत होते. त्यांच्या कॅमेऱ्यात वापर करून ते भारताच्या विविध पैलूंना कॅद करत. बांगलादेश मुक्तिसंग्राम (१९७१), निर्वासितांचे दुःख, १९८४ ची भोपाल वायू दुर्घटना, इंदिरा गांधींची अंतिम यात्रा, मदर तेरेसा यांचे कार्य, दलाई लामा, सत्यजित रे, हरिप्रसाद चौरसिया, बिस्मिल्लाह खान यांसारख्या व्यक्तींचे अंतरंग, दिल्ली-कोलकाता-काश्मीर-वाराणसी यांसारख्या शहरांचे जीवन, ताजमहाल, गंगेच्या घाट आणि हिमालय – हे सर्व त्यांच्या कामाचे प्रमुख विषय होते. भोपाल गॅस ट्रॅजेडीवरील त्यांचे फोटो जगभर प्रसिद्ध आहेत. ‘द ब्युरियल ऑफ भोपाल’ सारखी छायाचित्रे ही दुर्घटनेची साक्ष देतात आणि मानवी दु:खाचे प्रतीक बनली आहेत.

१९७१ मध्ये पॅरिसमधील गॅलरी डेल्पायर येथे त्यांच्या कामाच्या प्रदर्शनाने जगप्रसिद्ध फ्रेंच छायाचित्रकार हेन्री कार्तिए-ब्रेसाँ यांना प्रभावित केले. त्यांनी रघुराय यांना १९७७ मध्ये मॅग्नम फोटोज (Magnum Photos) या जगातील सर्वात प्रतिष्ठित छायाचित्रकार संघटनेत सामील होण्यासाठी नामनिर्देशित केले. रघुराय हे मॅग्नम फोटोजचे एकमेव भारतीय सदस्य होते आणि आजपर्यंत त्यांचा संबंध कायम होता. याशिवाय त्यांना १९७२ मध्ये बांगलादेश युद्ध आणि निर्वासितांवरील कामासाठी पद्मश्री पुरस्कार मिळाला – हा पुरस्कार फोटोग्राफरला मिळालेला पहिला पद्मश्री होता. १९९२ मध्ये नॅशनल जिओग्राफिकमध्ये प्रकाशित झालेल्या “Human Management of Wildlife in India” या फोटो निबंधासाठी त्यांना अमेरिकेत “Photographer of the Year” म्हणून गौरवण्यात आले. २००९ मध्ये फ्रेंच सरकारने त्यांना ‘ऑफिसिए दे आर्ट्स ए दे लेटर्स’ हा पुरस्कार दिला. याशिवाय वर्ल्ड प्रेस फोटो ज्युरी आणि यूनेस्को इंटरनॅशनल फोटो कंटेस्ट ज्युरीवर तीन-दोन वेळा काम केले.

रघुराय यांनी आपल्या ६० वर्षांहून अधिक कारकिर्दीत भारताच्या सामाजिक-राजकीय बदलांचे दस्तऐवजीकरण केले. १९७५-७७ च्या इमर्जन्सी काळात सेन्सॉरशिप असूनही त्यांनी सर्जनशील मार्गाने काम केले. त्यांच्या फोटोंमध्ये सामान्य माणूस केंद्रस्थानी असतो – त्याचे दैनंदिन जीवन, त्याची श्रद्धा, त्याचा संघर्ष आणि त्याची आशा. काळ्या-पांढऱ्या फोटोंमध्ये ते जीवनाच्या कठोरतेच्या कडा मऊ करत, तर रंगीत फोटोंमध्ये भारताचे सौंदर्य आणि विविधता दाखवत. त्यांच्या कामाने भारतीय छायाचित्रणाला जागतिक स्तरावर ओळख मिळवून दिली. त्यांनी ५०,००० हून अधिक छायाचित्रांचा संग्रह तयार केला आणि ५७ पुस्तके प्रकाशित केली किंवा त्यावर काम करत होते. त्यापैकी ‘रघुराय’स इंडिया: रिफ्लेक्शन्स इन कलर अँड ब्लॅक अँड व्हाइट’, ‘एक्सपोजर: पोर्ट्रेट ऑफ अ कॉर्पोरेट क्राईम’ (भोपालवर), मदर तेरेसा, ताजमहाल, बनारस इत्यादी पुस्तके प्रसिद्ध आहेत. २०१० मध्ये त्यांनी रघुराय फाउंडेशन स्थापन केले, ज्यात त्यांच्या कामाचा संग्रह जतन केला जातो आणि वर्कशॉप्स आयोजित केल्या जातात. 

रघुराय यांचे कार्य केवळ दस्तऐवजीकरण नव्हते, तर ते कला होती. ते म्हणत की, “फोटोग्राफी म्हणजे जीवनातील रहस्ये शोधणे.” त्यांच्या छायाचित्रांमध्ये विचार करायला लावणारी गहनता आहे. एका फोटोत सामान्य माणूस आणि मोठी घटना एकत्र येतात. त्यांनी भारताला जगासमोर सादर केले – त्याचे दुःख, त्याचे आनंद, त्याची आध्यात्मिकता आणि त्याचे राजकारण. त्यांच्या कॅमेऱ्याने इंदिरा गांधींच्या अंतिम क्षणांपासून ते भोपालच्या पीडितांच्या वेदनेपर्यंत सर्व काही कॅद झाले. त्यामुळे ते फक्त ‘फादर ऑफ इंडियन फोटोग्राफी’ नव्हते, तर भारतीय इतिहासाचे दृश्य साक्षीदार होते.

रघुराय यांच्या निधनाने एक युग संपले. पण त्यांची छायाचित्रे कायम जगतील. त्यांच्या फाउंडेशनद्वारे नव्या पिढीला प्रेरणा मिळेल. त्यांच्या कामाने दाखवले की, छायाचित्रण केवळ तंत्र नाही, तर हृदय आणि दृष्टीचा मिलाफ आहे. भारतीय संस्कृती, समाज आणि माणुसकीचे चित्रण करणारे हे महान कलाकार काळाच्या पडद्याआड गेले, पण त्यांचा वारसा अनंत काळ टिकेल. रघुराय – भारतीय छायाचित्रणाचे आत्मा – अमर राहतील.

प्रा.रेखा शेळके